ⓘ אשכנזים

                                     

ⓘ אשכנזים

אַשכנֵזים אָדער אַשכנַזים זענען יידן וואָס שטאַמען פון צענטראַל־ און מזרח־אייראָפּע. די אשכנזישע קולטורעלע מסורות האָבן זיך פאָרמירט אין מיטל־עלטעריש דייטשלאַנד און אויך אין פראַנקרייך. זינט 19טן יאָר־הונדערט ביז היינט צו טאָג זיינען די אשכנזים די גרעסטע עטנישע גרופּע יידן.

                                     

1. דער נאָמען "אשכנז"

מיט דעם וואָרט "אשכנז" האָט מען אין מיטל־עלטערער ליטעראַטור באַצייכענט אַלע דייטש־ריידנדיקע לענדער, און אַזוי האָבן די יידן, וואָס האָבן אין די דאָזיקע שטחים געוואוינט, באַקומען זייער נאָמען. די דייטשע אשכנזים אשכנז א׳ האָבן דעם נאָמען איבערגעטראָגן אויף מזרח, צוזאַמען מיט זיין קולטור.

לכתחילה איז "אשכנז" געווען אַ נאָמען פון אַ תנ״כישער פּערזענלעכקייט און אַ פאָלק. אין ספר בראשית איז אשכנז איינער פון די זין פון גומר, דעם יפתס זון.

                                     

2. שפּראַכן

ס׳רוב אשכנזים פלעגן ריידן יידיש פאַר דער צווייטער וועלט מלחמה. היינט ריידן זיי בדרך כלל אַנדערע שפּראַכן ענגליש, רוסיש וכדומה אין די לענדער פון גלות און מאָדערנעם העברעאיש אין מדינת ישראל, הגם יידיש איז נאָך די שפּראַך פון פרומע קרייזן און אויך פון עלטערן דור. אין מערב־אייראָפּע האָבן די אשכנזים אויפגעהערט צו נוצן יידיש אַפילו פריער, אונטער דער השפּעה פון דער השכלה.

פאַרן יידיש פלעגן די פּרע־אשכנזים באַנוצן לעזישע שפּראַכן אין מערב־אייראָפּע, בעת די יידן אין סלאַווישע לענדער כנענים, וואָס זיינען שפּעטער אַסימילירט געוואָרן דורך אשכנזים, האָבן גערעדט אַפּנים סלאַווישע שפּראַכן. לויט די טעאָריעס פון הירשע דוד קאַץ האָבן אַ טייל אשכנזים אין מיטל־עלטער גערעדט אַן אַנדער דייטשיש־באַזירטע שפּראַך די אַזוי גערופענע "בני־הית", אַריינגערעכנט יידישע ישובים אין לותיר און יידיש גופא איז אָנהייבס גערעדט געוואָרן אין דרום־מזרחדיק דייטשלאַנד, וואו די יידן האָבן פריער באַנוצט אַראַמיש אַלץ זייער טאָגטעגלעכע שפּראַך.

                                     

3. אורשפּרונג

צוליב דער לאַנגער געשיכטע פון אשכנזישע יידן אין אייראָפּע און ‫מטושטש‬ע עטנישע באַציאונגען צווישן פאַרשיידענע יידישע עדות איז דאָס אַפּריאָרי אינגאַנצן ניט משמעות, אַז זייערע גענעטישע וואָרצלען זאָלן זיין טאַקע אין מיטלן מזרח. די דאָזיקע סיבה איז געוואָרן אַ תירוץ פאַר כלערלייע ספּעקולאַציעס צומאָל מיטן אַנטיסעמיטישן אָדער אַנטיציוניסטישן בכן וועגן דעם ענין, אָבער אויך פאַר ערנסטע היסטאָריאָגראַפישע און גענעטישע אויספאָרשונגען.

פאַרשיידענע טעאָריעס פונעם אָפּשטאַם פון מזרח־אייראָפּעאישע אשכנזים זיינען ענג פאַרבונדן מיטן פאַקט, אַז די אשכנזים פון דייטשישע לענדער, וואָס האָבן מיסד געווען דעם "אשכנז ב׳" די יידישע קהילה אין מזרח־אייראָפּע האָבן דאָרטן באַגעגנט אַ יידישע באַפעלקערונג, אַפּנים אַזוי גערופענע כנענים. מען האָט גאַנץ ווייניק ידיעות וועגן כנענים בכלל און זייער צאָל בפרט, אָבער דווקא דאָזיקע פּרע־אשכנזישע באַפעלקערונג, לויט די עטלעכע השערות, איז פאַראַנטוואָרטלעך פאַר דער היפּשער פאַרגרעסערונג פון אשכנז ב׳, וואָס מען ווייס שוין פון 16טן י״ה אָן, ווייל די דייטשישע קהילה איז געווען אַ קליינע אין צאָל. די דייטשישע אשכנזים אַליין, טראַכט מען, קומען פון צרפת און איטאַליע, ד״ה פון דער ראָמאַנישער ספערע און תחילת פון ארץ ישראל. אָבער דער יחוס פון כנענישע יידן, וואָס זיינען קולטורעל אַסימילירט געוואָרן דורך דייטשישע אשכנזים, איז דאָ די הויפּט פראַגע. די עיקרדיקע עטנישע מקורות, וואָס מען איז זיי משער פאַר דער אורשפּרונג פון פּרע־אשכנזישע יידן אין מזרח־אייראָפּע, זיינען:

  • כוזרים,
  • די אָדער יענע סלאַוון,
  • דייטשישע יידן וואָס זיינען פריער געקומען אין דאָזיקע שטחים,
  • אַנדערע פעלקער.
  • ביזאַנטישע יידן,

די היסטאָרישע מקורות צייגן אַ בפירושדיקע קרובהשאַפט אין קולטור און יחוס צווישן מזרח־כנענים און ביזאַנטישע יידן. פון אַנדערע קוועלן איז אָבער אויך קלאָר, אַז אַ טייל פון מזרח־אייראָפּעאישער יידישער באַפעלקערונג האָט באַשטייט פון גרים. ווי באַקאַנט, די כוזרים, עטניש פון טירקישן אָפּשטאַם, האָבן טיילווייז מגייר געווען אין דער פּרע־אשכנזישער תקופה און האָבן געהאַט אַן אייגענע מלוכה. די צאָל גרים צווישן זיי איז זייער אַ הייס דיסקוטירטע זאַך, אָבער לויט אַ ריי מקורות האָבן עטלעכע כאַזאַרן נאָך דער מפּלה פון כאַזאַריע זיך באַזעצט אין אַנדערע מזרח־אייראָפּעאישע לענדער, און דאָרטן מסתמא אַסימילירט מיט אָרטיקע יידן. די דעמאָגראַפישע פּרטים זיינען אָבער ניט באַשיידלעך.

גענעטישע אויספאָרשונגען אין לעצטע יאָרן האָבן געבראַכט אַ סך ידיעות וועגן דעם ענין, הגם אַפילו גלייכע רעזולטאַטן אינטערפּרעטירט יעדער איינער אַנדערש. בסך הכל האָט מען געקלערט, אַז אשכנזים ווייזן אין זייערע גענאָמען אַ געוויסע צאָל סימנים פון מיטל־מזרחדיקן אָפּשטאַם און ענלעכקייטן צו אַנדערע יידישע קהילות. פון דער גענעטישן פּערספּעקטיוו זעט מען יאָ די שרידים פון דער קליינצאָליקייט פון דער יסוד־פּאָפּולאַציע, וואָס איז דער ווידערקול פון דער חידושדיקן צומערונג פון אשכנזים פון 15טן י״ה אָן, און אַ שטאַרקע ענדאָגאַמיע חתונות צווישן זיך. עס זיינען אָבער דאָ אויך סימנים פון צומישונגען פון די שכנותדיקע אייראָפּעאישע פּאָפּולאַציעס. למשל, אַ העלפט פון היינטיקע אשכנזישע מענער טראָגן Y־כראָמאָסאָמען פון מיטל־מזרחדיקן אָפּשטאַם, בשעת די אַנדערע העלפט שטאַמט טאַקע פון אייראָפּעער.

אַ גרויסע צאָל ירשעוודיקע קראַנקייטן, וואָס האָבן הויכע פרעקווענצן צווישן אשכנזים, צייגן אויך די גענעטישע אחדות פון דער קהילה.‬



                                     
  • ערב ראש השנה מען איז נוהג צו מאכן התרת נדרים. אשכנזים זאגן גאר לאנגע סליחות. אין א שמיטה יאר ווי ה תשס ח מאכט מען א פרוזבול. די טעג ווען כ ט אלול קען
  • ניין טעג, ווען מ עסט נישט קיין פלייש און טרינקט נישט קיין וויין לויט די אשכנזים די טעג ווען א אב קען געפאלן: ג ש ג - עזרא הסופר קומט אן אין ירושלים לויט
  • געווען אויפן ארט פון דער שטאט רקת. הרב משה קליערס איז געווען רב פון די אשכנזים אין טבריה, און הרב מאיר וואקנין איז געווען רב פון די ספרדים. אין 2018 האט
  • מען ניצט ביים לייענען תורה און נביאים הייסן טראפ די פארשידענע קהילות אשכנזים ספרדים, תימנים האבן זייער אייגענעם טראפ. זעט באזונדער ארטיקל חומש ווער
  • אייגנא רטיקייט איז געווען אין דער פא רשיידנא רטיקער נא טור פון אירע איינוואוינער - אשכנזים און ספרדים, צעטיילט אין צוויי גרופ עס, מיטגלידער פון די לערנערס און א רטא זא ניסטן
  • גשמים אין ארץ ישראל - אין דעם טאג הויבט מען אין ארץ ישראל אן צו בעטן רעגן - אשכנזים זאגן ותן טל ומטר לברכה ביי דער ברכה ברך עלינו פון די שמונה עשרה געבעט
  • פאר תחנון. דער עיקר תחינה וואס מען זאגט איז קאפיטל ו פון תהלים לויט די אשכנזים אדער קאפיטל כ ה לויט די ספרדים. די טעג זאגט מען נישט קיין תחנון: שבת יום
  • ירושלים, חברון, צפת, טבריה. רוב פון די איינוווינער זיינען געווען פרומע אשכנזים און ספרדים. רוב פון זיי האבן עוסק געווען אין לימוד התורה און האבן זיך אויסגעהאלטן
  • פייערונגען פון חודש אדר פייערט מען נישט אין דעם חודש, נאר אין אדר שני. ביי אשכנזים איז דער מנהג אז איינער וואס איז נפטר אין אדר פון א פשוטן יאר, האלט מען
  • חופה א גאלדן רינגל און זאגט הרי את מקודשת לי בטבעת זו כדת משה וישראל אשכנזים זענען נוהג צו מאכן די חופה פון א זיווג ראשון תחת כיפת השמים אונטער דער
  • די יידן אין מצרים. אין דער הפטרה פון פרשת שמות זענען דא עטלעכע מנהגים. אשכנזים ליינען די נבואה הבאים ישרש יעקב וואס דערמאנט די נסים פון יציאת מצרים
  • ה תרכ ה - ג אלול ה תרצ ה איז געווען דער ערשטער הויפט רב רב הראשי פון די אשכנזים אין ירושלים אין דער תקופה פון דעם בריטישן מאנדאט אין ארץ ישראל. הרב קוק