ⓘ ענציקלאפעדיע

                                     

ⓘ ענציקלאפעדיע

‫ ענציקלאָפּעדיע איז אַ פילפאכיגער איינזאַמלונג פֿון אינפארמאציע אויף אלע הינזיכטען פון װיסנשאַפֿט מיט גאנצע ארטיקלען אױף אַלע טעמעס וואס איז נאר פארהאנען.

                                     

1. דער טערמין

שטאמט פון א גריכיש ווארט, "ענציקלא: אינפארמאציע - פּעדיע: ארומנעמענדיג" כאטשיג די מושג פון איינזאמעלונגן פון אינפארמאציע איז שוין אלט טויזנטער יארן איז אבער דער טערמין "ענציקלאפעדיע" ערשט אריין אין קראפט און 1541.

                                     

2. אנטוויקלונג פון דער ענציקלאפעדיע

ביכער וואס פרואוון ארומצונעמען דאס מענטשלעכע וויסן עקזיסטירן שוין פון אוראלטע צייטן. די ערשטע שריט צו שאפן ביכער וואס נעמען ארום די הויפט געביטן פון וויסן האט מען געמאכט אין אוראלט רוים. איינע פון פריסטע ענציקאלפעדישע ווערק וואס איז איבערגעבליבן ביז מאדערנע צייטן אין דער חיבור געשיכטע פון נאטור לאטייניש: Naturalis Historia פון פליני דער עלטערער, און רוימישער פאליטיקער וואס האט געלעבט אין דעם ערשטן יארהונדערט פון דער ציווילער רעכענונג. ער האט פארפאסט א ווערק פון 37 קאפיטלעך וועגן נאטירלעכער היסטאריע, ארכיטעקטור, מעדיצין, געאגראפיע, געאלאגיע און אנדערע אספעקטן פון זיין ארומיגער וועלט. ער שרייבט אין דעם פארווארט אז ער האט צוזאמענגעקליבן 20.000 פאקטן פון 2000 ווערק געשריבן דורך מער ווי 200 שרייבער, און דערצו האט ער צוגעלייגט נאך א סך ארטיקלען פון זיין אייגענער דערפארונג. מען האט פארעפנטלעכט זיין ווערק אין די יארן 77-79, און עס איז גאנץ מעגלעך אז ער האט נישט געהאט געענדיקט רעדאקטירן זיין ווערק בשעת זיין טויט ביים אויפרייס פון וועזואוו אין יאר 79.‏ זיין ווערק איז געווען ברייט אנגענומען אין דעם מיטל אלטער און אין דעם 16טן יארהונדערט האט מען אנגעהויבן רופן אזא ווערק אן ״ענציקלאפעדיע״.

די ערשטע ענציקלאפעדיעס זענען נישט געווען אזוי באקוועם צו ניצן אזוי ווי די היינטיקע. יעדער ביישטייער האט אריינגעלייגט ארטיקלען אזוי ווי עס האט אים געפֿאלן. צום ביישפיל, דער חיבור פון פליני דער עלטער ווערט איינגעארדנט לויט אלגעמיינע טעמעס וואס קומען אין א געוויסן לאגישן סדר, נישט אלפאבעטיש אזוי ווי מ׳איז געוואוינט היינט.

די גרעסטע ענציקלאפעדיע וואס מ׳האט אמאל פֿארפֿאסט איז די ענציקלאפעדיע וואס מ׳האט רעדאגירט לויטן באפעל פונעם כינעזישן קייסער אינעם 17טן יארהונדערט, און וואס אנטהאלט 5.020 בענדער.

ענציקלאפעדיעס אויפן סטיל וואס איז היינט באקאנט האט מען אנגעהויבן פארעפנטלעכען אינעם 18טן יארהונדערט:

  • אין יאר 1704 האט דזשאן האריס ארויסגעגעבן דעם "לעקסיקאן טעכניקום", וואס איז געווען די ערשטע ענציקלאפעדיע ארגאניזירט לויטן אלפאבעט.
  • אן עקסטרעמער ביישפיל פון אן ענציקלאפעדיע מיט א ברייטן פארנעם איזי די מאנומענטאלישע ענציקלאפעדיע וואס מען האט ארויסגעגעבן אין דייטשלאנד Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste, in alphabetischer Folge אלגעמיינע ענציקלאפעדיע פון וויסנשאפטן און קונסטן, לויטן סדר פונעם אלפאבעט וואס האט אנטהאלט ארטיקלען מיט ביז 1.000 בלעטער. די ענציקלאפעדיע האט אנגעהויבן ווערן פארעפנטלעכט אין 1818 אין דער 168סטער און לעצטער באנד איז ארויסגעגאנגען אין יאר 1914.
  • נאך אנזיכטיקע ענציקלאפעדיעס זענען די שפאנישע "Enciclopedia Universal Illustrada" און "ענסיקלאפעדיא אוניווירסטל מיקראנעט", און די דייטשע "Meyers Konversations-Lexikon" און "Brockhaus und Efron".
  • אין די יארן 1768-1771 האט דערשיינט אין סקאטלאנד די ערשטע אויסגאבע פון "ענציקלאפעדיע בריטאַניקאַ".
  • אין יאר 1750 איז ארויסגעקומען אין ווענעציע, איטאליע, דער ערשטער באנד פון 14 בענדער פון דער הלכה־ענציקלאפעדיע "פחד יצחק", פון רבי יצחק לאמפראנטי. די ענציקלאפעדיע האט אנטהאלטן הלכה־ ארטיקלען לויטן סדר פונעם אלף־בית. דער לעצטער באנד איז דערשינען אין בערלין דורך דעם מקיצי נרדמים פארלאג אין יאר 1888.
  • אין יאר 1772 איז געקאנטשעט געווארן דער גאנג פון פארעפנטלעכן די 28 בענדער 17 בענדער פון טעקסט און 11 בענדער פון אילטסטראציעס פון דער פֿראנצויזישער גרויסער ענציקלאפעדיע Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers - "ענציקלאפדיע, אדער אויפקלערונג־ווערטערבוך פון די וויסנשאפטן, קונסטן און ווערק". די דאזיקע ענציקלאפעדיע איז געווען א סארט ענציקלאפעדישע ווערטערבוך רב היקף וואס האט איינגעשלאסן דעפיניצעס פון ווערטער און פיל ענציקלאפעדישע ארטיקלען. די ענציקלאפעדיע איז רעדאגירט געווארן דורך זשאן לע ראן דשאלעמבער און דאני דידערא. מען האט אנגעהויבן שרייבן די ענציקלאפעדיע אין יאר 1751, מיט 140 שרייבער, און זי האט אנטהאלט 72 טויזנט ארטיקלען. וואלטער און זשאן-זשאק רוסא האבן זיך אויך באטייליגט אין איר.
  • די עלפטע אויסגאבע פון דער ענציקלאפעדיע בריטאניקא וואס האט זיך דערשינען אין 1911 ווייזט דאס גאנצע וויסן אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט. זי ווערט פאררעכענט די בעסטע אויסגאבע פון דער בריטאניקע, און טייל האלטן אפילו די בעסטע ענציקלאפעדיע וואס האט זיך נארווען דערשינען. פיל ארטיקלען אין איר זענען צעל מאל לענגער ווי די פאראלעלע ארטיקלען אין אנדערע ענציקלאפעדיעס. דאס איז געווען די ערשטע אויסגאבע מיט ארטיקלען געשריבן אויך דורך פרויען. די דאזיגע אויסגאבע איז מער נישט געשיצט דורך קאפירעכט, און עקזיסטירט אין אן עלעקטראנישן פֿארמאט.
  • אין יאר 1728 האט אפרים טשיימבערס אין ענגלאנד ארויסגעגעבן די "ציקלאפעדיע - אוניווערסאלישער ווערטערבוך פון קונסטן און וויסנשאפטן", וואס האט געדינט אלס גרונט פאר דער גרויסער ענציקלאפעדיע.
  • אין יאר 1809 איז ארויסגעגאנגען די ענציקלאפעדיע בריטאניקא אין זעקס בענדער.

די היינטיקע ווערסיע פֿון אײַנזאַמלען לױטן אַלפֿאַבעטישן סדר פֿון די הױפּט־װערטער די ארטיקלען וועלכע ווידמען אלע-ערלײ צענטראַלע באַגריפֿן, דערשײַנונגען און װי אױך מענטשן, ערטער, געשעענישן אאז"וו, האָבן אין דעם 18טן יאָרהונדערט אױסגעטראַכט די פֿראַנצויזישע פֿילאָזאָפֿן, שרײַבער און װיסנשאַפֿטלער װעלכע מען רופֿט טאַקע "די ענציקלאָפּעדיסטן" מיט דידראָ אין הויפּט. די דאָזיגע סיסטעם פֿון צונױפֿזאַמלען די סאַמע בעסטע וויסנשאפטן, קענטעניסן און באגרייפונגען פֿון יעדער גענעראציע איז געװאָרן גאָר שטאַרק פֿאַרשפּרײט איבער דער ציװיליזירטער װעלט, זינט דער סאַמע ערשטער פֿראַנצויזישער ענציקלאָפּעדיע האָט דער "ענציקלאָפּעדישער" זשאַנער זעלבסט דורכגעמאַכט פֿאַרשידענע גילגולים אין די װײַטערדיקע פּעריאדן װי אױך בײַ פֿאַרשידענע פֿעלקער און קולטור־קרייזן.

                                     

3. ייִדיש-שפּראַכיקע ענציקלאָפּעדיע

די גרעסטע כאטש נישט די ערשטע גאַנצע ענציקלאָפּעדיע אויף יידיש איז די יידישע וויקיפעדיע, אַ פֿרײַע אינטערנעט ענציקלאּפּעדיע וואָס װערט רעדאַקטירט זייט 2004.

                                     
  • די תלמודישע ענציקלאפעדיע ווערט ארויסגעגבן דורך אן אנשטאלט געגרינדעט דורך הרב מאיר בר אילן, זון פון נצי ב און געווען אנגעפירט דורך הרב שלמה יוסף זעווין
  • יידיש - װיקיפעדיע איז די וויקיפעדיע אויף דער יידישער שפראך. עס איז אן עלעקטראנישע ענציקלאפעדיע וואס א יעדער יידיש רעדער אויף דער וועלט, איז ערמעגליכט, באויפטראגט און
  • האלבערשטאם, רב אין גריבאוו און צאנז געב ה תרי ב ה תשל ח - הרב שלמה יוסף זעווין, גרינדער און רעדאקטאר פון דער תלמודישע ענציקלאפעדיע געב ה תרמ ו כ א אדר
  • ה תרס ה - רבי חיים חזקיהו מדיני, רב פון חברון און מחבר פון דער הלכה ענציקלאפעדיע שדי חמד געבוירן ה תקצ ג ה תשע ח - רבי אהרן יהודא לייב שטיינמאן, ראש
  • וואוקיפ עדיע: די שטערן קריג וויקי ענגליש: Wookiepedia איז אן אנליין ענציקלאפעדיע פאר אינפארמאציע וועגן די פיקטיווע אוניווערס פון שטערן קריג וואס שליסט
  • געקרוינט אלס קעניג פון אונגארן 1768 - ארויסגעגעבן די ערשטע אויסגאבע פון ענציקלאפעדיע בריטאניקא. 1790 - דער אמעריקאנער קאנגרעס גייט אריבער פון ניו יארק צו
  • פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע ה תשע ו - רבי רפאל שמואלעוויטש, א ראש ישיבה אין דער מירער ישיבה און א מיטגליד פון דער רעדאקציע פון דער תלמוד - ענציקלאפעדיע
  • וואס גיבט אן הסברה אויף דער מיינונג פון א טערמין, ווארט אדער פראזע. אן ענציקלאפעדיע געבט מער אינפארמאציע איבער א זאך ווי סתם א טרוקענע דעפעניציע וואס דאן
  • קיינציקלאפעדיע ענגליש: Uncyclopedia ווערטלעך: אומציקלאפעדיע איז א קאמישער ענציקלאפעדיע פראיעקט וואס איז א פאראדיע פון וויקיפעדיע. דער פראיעקט אין פאראן אין
  • רוסיש - טערקישע מלחמה ברעכט אויס. 6טן דעצעמבער - ארויסגעגעבן די ערשטע אויסגאבע פון ענציקלאפעדיע בריטאניקא. וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו: 1768 יארן און יארהונדערטער